Igama Agribantu ligama lanamhlanje elidityanisiweyo (portmanteau) elenziwe ngokudibanisa iziqalelo ezivela kwimvelaphi emibini eyahlukeneyo yolwimi nenkcubeko: isiLatini kunye nosapho lweelwimi zeNiger-Congo.
Nantsi ingxelo ebanzi yohlalutyo lolwimi lweli gama, eyahlulwe ngeziqalelo zalo, imorpholoji, intsingiselo, ulibizo, kunye nomxholo wolwimi noluntu.
1. Imvelaphi yegama nokuqhawulwa kweMorpholoji
Igama liyindibaniselwano eneemofim ezimbini ezahlukileyo:
Agri-
Imvelaphi: Ivela kwisibizo sesiLatini ager (igenitive agri), esithetha "intsimi," "umhlaba," okanye "ilali yasemaphandleni."
Ukusetyenziswa: KwiNgesi yanamhlanje isetyenziswa kakhulu njengefom yokudibanisa enxulumene nezolimo, ukulima, ushishino lwezolimo, kunye nemveliso esekelwe emhlabeni (umz., agriculture, agribusiness).
-bantu
Imvelaphi: Bantu ligama lolwimi elinxulunyaniswa nosapho olukhulu lweelwimi zaseAfrika. Linxulumene neefom ezifana no abantu no ubuntu, apho ingcambu ethi -ntu ithwala umbono womntu okanye isidalwa esingumntu.
Intsingiselo apha: Kwigama elithi Agribantu, esi siqalelo sibhekisa ebantwini, eluntwini, nakubudlelwane obunoxanduva.
2. Indlela Eli Bunjwe Ngayo Igama
- Umdibaniso: Agri no bantu badityaniswe benza igama lebhrendi elinye.
- Igama elihlanganisiweyo: Eli gama lidibanisa ngenjongo igama lehlabathi lezolimo kunye nesiqalelo solwimi lwaseAfrika.
- Ubuni beqonga: Agribantu ligama leqonga elisekelwe kwezolimo, ebantwini, kwintembeko, nakuluntu lwaseAfrika olusebenza kwezolimo.
3. Intsingiselo yegama
Ngamazwi alula, eli gama lithetha ezolimo ezibeka abantu embindini.
- Ezolimo: iifama, imfuyo, iintshukumo, ukuthobela imigaqo, ezemali, iimarike, kunye nemveliso.
- Abantu: amafama, abasebenzi, abathuthi, oogqirha bezilwanyana, iindawo zokuxhela, abathengi, abalawuli, nababoneleli ngeenkonzo.
- Intembeko: inethiwekhi evaliweyo neqinisekisiweyo apho abathathi-nxaxheba besazi ukuba basebenzisana nabani.
4. Ulibizo
Ulibizo:
Indlela yokulibiza ijoliswe ekubeni icace kwaye ifundeke ngokulula: Ag-ri-bhan-tuu. Igama ligcina isandi esiqhelekileyo sika agri kwaye liphela ngesingqi seekhonka ezivulekileyo esiqhelekileyo kwiilwimi ezininzi zaseAfrika.
5. Umxholo wolwimi noluntu nentsingiselo yawo
- Intsingiselo yolwimi: Kuphando lolwimi, Bantu ibhekisa kusapho olukhulu lweelwimi zaseAfrika nakwiifom ezakhiwe ngombono wabantu.
- Umxholo wembali: EMzantsi Afrika, eli gama lasetyenziswa gwenxa ngurhulumente wocalucalulo kulwahlulo lobuhlanga nakumaziko afana ne "Bantu Education". Loo mbali ayidalanga eli gama, kwaye ayinagunya ngekamva lalo.
- Ukusetyenziswa kwethu: Agribantu libuyisa eli gama njengenxalenye yegama elithetha ngezolimo, abantu, intembeko, ukuthatha inxaxheba okunoxanduva, nobuni baseAfrika kwiinkqubo zale mihla zezolimo.
- 2026: Nangona kunjalo, kulingwisti ebanzi nakubhrendi yeshishini yanamhlanje, eli gama liya lisetyenziswa kwakhona ukubhiyozela ubuni bendabuko, unxibelelwano nomhlaba, nenkqubela eqhutywa luluntu.
- Iilwimi zesiBantu: iimbono zentlalo nembali — Cambridge University Press. cambridge.org (Language in South Africa)
- Ulwahlulo lweelwimi zesiBantu — Persée neYunivesithi yaseZambia. persee.fr/doc/aflin_2033-8732_1994_num_11_1_953 & University of Zambia DSpace. dspace.unza.zm
- Iimpawu zefonoloji kwiilwimi zesiBantu — Taylor & Francis. tandfonline.com/doi/full/10.1080/00393274.2021.1978314
- Ukuguqula inkumbulo: Bantu, abantu no ubuntu — Rozenberg Quarterly. rozenbergquarterly.com
- IDictionary of South African English — inqaku lokusetyenziswa kwegama "Bantu". dsae.co.za